"Literatuur en verhalen zijn inlevingsmachines voor mij."

Joep Leerssen uit Mheer

Joep (61) is professor Moderne Europese Letteren aan de Universiteit van Amsterdam, woont in Utrecht en is nog steeds actief bij de Harmonie van Mheer. Vanaf zijn vijftiende groeide hij op aan de Jonge Hagen. Ondanks zijn vele omzwervingen over de wereld is hij nog erg betrokken bij de gemeenschap van Mheer. Als literatuurwetenschapper is hij perfect op de hoogte van de historie van deze streek. Hij deelt dus graag zijn drie favoriete monumenten met je.

Mijn tips

1

De Mezenkooi

“Het kasteel hier in Mheer bevat een bijzonder en zeer zeldzaam element. Namelijk een mezenkooi die dateert uit 1617. Een mezenkooi is een vierkant werpgat boven de toegangspoort naar de binnenplaats van het kasteel. Vroeger werd ter verdediging kokende olie door dit gat gegoten om aanvallers af te weren. Dit element, waarvan er in Nederland maar weinig zijn, is een belangrijke herinnering aan de oorlogstoestanden die hier eeuwenlang heersten. Geestig is de Latijnse tekst die erbij staat: ‘moge ongerepte vrede uw deel zijn.’ En dat terwijl ieder moment kokende olie over je heen kon vallen.”

2

Het veld tussen Banholt-Mheer-Bergenhuizen

“Het verhaal gaat dat rond 1850, in het veld tussen Banholt, Mheer en Bergenhuizen werd gegraven naar steenkool. Tevergeefs natuurlijk. Tegenwoordig zien we de mijnen en kolen als iets lelijks en industrieels. Maar voor de mensen die vroeger als arme ‘kratsers’ werkten op het land, was steenkool de toekomst. Om de gravers een hart onder de riem te steken heeft een voorbijganger op een nacht antraciet in de kuil gestopt; alsof ze toch iets gevonden hadden. Eigenlijk is het een heel ontroerend verhaal over hoe mensen destijds verbeten op zoek waren naar een betere toekomst.”

3

Twee historische grenspalen

“Tussen Mheer en het Belgische ’s Gravenvoeren ligt de Koetsweg. Bij die weg, ter hoogte van Hoeve Snauwenberg staan twee grenspalen: een monument dat een waar kruispunt is van verhalen. De weg waar deze grenspaaltjes aan staan valt namelijk samen met de Nederlands-Belgische grens. Van oudsher een typische Romeinse verbindingsweg die over de hoogte van het landschap voert. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog veranderde deze verbindingsweg in een front dat werd afgezet met elektrische draden. Van de ene op de andere dag werd iets dat twee dorpen verbond een grens en frontlinie tussen strijdende landen.”

Meer monumenten

"Hier wonen de luuj van ’t good læve."

Hoewel het leven van Joep zich inmiddels op allerlei plekken in de wereld heeft afgespeeld, heeft hij in Mheer de vrienden en herinneringen die het oudste zijn. “Ik kom graag in het dorp van mijn jeugd. Ik verheug me er dan ook op om hier in de toekomst meer tijd door te brengen.”

Mijn wortels 
Joep heeft zeer waarschijnlijk de meest bijzondere entree van Mheer. Via een houten wenteltrap in een torentje, met dik gevlochten touwen als leuning, kom je terecht in Joeps verblijf; een oude graanzolder die gevestigd is aan de kant van de verdedigingsmuur van het kasteel. Joep neemt plaats op de bank in de woonkamer recht tegenover het raam dat uitkijkt op de binnenplaats van het kasteel en vertelt: “Vroeger was hier een manege. Als jongen van achttien werkte ik hier in mijn vrije tijd. Ik was een echte studiebol en vond het prachtig om te zien hoe het boerenbedrijf in zijn werk ging, van hooi opsteken tot paarden beslaan. De vaste arbeiders waren van alle markten thuis. Ik heb veel van hen geleerd.” Joep kwam echter pas op zijn vijftiende in Mheer terecht. “Ik ben geboren in Leiden en als kleuter verhuisde ik met mijn ouders naar Maastricht. Daar heb ik tot mijn vijftiende gewoond en toen kwam ik met mijn familie naar Mheer.” Joep lacht: “Een dorp; dat moest wel conservatief zijn. Daar was ik ineens het sjengske tussen de boeren. Maar ze hebben een goede harmonie waar ik me direct bij aansloot en al snel besefte ik dat ik met mijn vooroordelen totaal fout zat. Bij de harmonie ontmoette ik veel jongens van mijn eigen leeftijd.” Die band is blijven bestaan en bij Harmonie Sint Cecilia bespeelt hij nog steeds de fluit.

We maken elkaar graag aan het lachen
Bij de harmonie heeft hij zich overigens naast zijn Mestreechs ook het Mheerder dialect eigen gemaakt. Joep vertelt: “Taal maakt ons mens en onderscheidt ons van de dieren. Het feit dat we kunnen kiezen tussen verschillende culturele identiteiten en dus ook taal is lang miskend. In het verleden was in dit land Nederlands de voertaal en de rest was niet van belang. Juist in het spreken van verschillende talen en dialecten zit prachtige rijkdom verborgen. Dialecten werken namelijk informeler en vriendelijker. Als je hetzelfde dialect met iemand deelt, voelt de afstand tussen jou en die persoon meteen veel kleiner.” Hetzelfde geldt volgens Joep voor emoties en vooral voor humor. “Ik heb veel samenlevingen over de hele wereld gezien, maar daar heb ik nooit ervaren wat ik hier dagelijks in de streek ervaar in de interactie met mensen. Als mensen hier bij elkaar komen, proberen ze elkaar aan het lachen te krijgen. Het hier is belangrijk om ’ns ’ne sjlaag te kinne lache.” Hij vervolgt zijn verhaal met een glimlach en legt uit dat het verdwijnen van dialecten een enorme verschraling van onze cultuur zou zijn. “Waarschijnlijk zal er dan een stuk minder gelachen worden”, grinnikt Joep.

“We leven in een grensgebied. Die nabijheid van andere culturen vind ik heel spannend.”
“We leven in een grensgebied. Die nabijheid van andere culturen vind ik heel spannend.”

Uit een sprookjesboek gegrepen
Al kijkend uit het raam met het bijzondere uitzicht op de binnenplaats van het kasteel zegt Joep: “Ik knijp me voortdurend in mijn handen dat ik hier mag wonen. Dit prachtige tijdloze landschap ligt tegen een wereldse achtergrond. Je kunt hier zo uitwijken naar steden als Maastricht, Luik en Aken. We leven in een grensgebied en die nabijheid van andere culturen vind ik heel spannend.” Hij grapt: “Het is misschien wel het enige dorp in Limburg zonder frituur, maar het lijkt uit een plaatjesboek gegrepen.” Als hij aan vrienden in Engeland of Amerika vertelt over het dorp van zijn jeugd, beschuldigen ze hem bij wijze van spreken van te veel fantasie. “In Mheer is alles zoals het moet zijn. De Harmonie heet Sint Cecilia en de schutterij heet Sint Sebastianus, pak daarbij de lieflijke heuvelachtige dorpskern en je spreekt over een sprookje.”

Terug naar thuis 
Het lijkt Joep geen enkele moeite te kosten de meest interessante verhalen te vertellen over de geschiedenis van Mheer, ons land en Europa. Als literatuurwetenschapper houdt hij zich nu voornamelijk bezig met de geschiedenis van de natievorming in Europa. Een proces waarbij de culturele identiteiten van verschillende gemeenschappen naar elkaar toe groeien. Hierdoor ontstaat er steeds meer verbondenheid tussen de mensen in deze gemeenschappen, terwij de kloven tussen de landen steeds dieper worden. Zelf is hij niet alleen verbonden met Mheer, legt hij uit: “Mijn vrouw is een Ierse, wij hebben dus ook een tijdje in Ierland gewoond. Maar ook in Canada. Bovendien studeert mijn zoon nu in Harvard en mijn dochter in Glasgow. Mijn vrouw en ik leiden momenteel een nogal nomadisch bestaan.” Maar ook Joep wordt een jaartje ouder en hoopt steeds meer tijd door te kunnen gaan brengen in Mheer. “Uiteindelijk ga je toch terug naar waar je je het meest thuis en op je gemak voelt. Naar de plek waar je mensen wilt ontmoeten en ontvangen. Ik wandel graag, spendeer veel tijd met vrienden en ga graag een avond naar het café. Als je met mensen praat, kom je ontzettend veel te weten over de gemeenschap. In de toekomst wil ik me nog meer gaan verdiepen in de heemkunde en ‘oral history’ van Mheer.” Weet dus waar je aan begint als je een gesprekje aanknoopt met Joep.

Ontdek ook

Fietsen

Jeans favoriete routes

Festiviteiten

Eropuit met Anton

Eten en drinken

Hotspots met Rowena

Wandelen

Op pad met Peter

Meer monumenten

Bezienswaardigheden

Bekijk hier een selectie van de meest bijzondere plekken in onze gemeente.

Overzicht cultuur en erfgoed Eijsden-Margraten

Bezoek de website van de gemeente voor nog meer cultuurhistorische bezienswaardigheden.

Overzicht historisch erfgoed VVV Zuid-Limburg

Ook buiten de gemeente kun je prachtige monumenten en bezienswaardigheden bezoeken. Kijk op de website van VVV Zuid-Limburg voor een uitgebreid overzicht.

Inschrijven voor de volgende editie